Thursday 22 October, 2009 Eliane Radigue: muziek als een zee waarin je je laat drijven
Een brom is een brom. Behalve als die brom van Eliane Radigue komt. Dan wordt de brom ‘muziek’. Soms rustgevende, op andere momenten angstaanjagende en bij vlagen verbijsterende muziek. Twee composities van haar zijn nu door Important Records heruitgebracht op cd. ‘Vice Versa, etc…’ en ‘Tríptych’. Dat is zowel moedig als bijzonder, want er is altijd maar een heel klein publiek geweest voor het werk van Radigue – hoezeer zij ook in tal van handboeken wordt genoemd als pionier op het gebied van de elektronische muziek. En in feite gaat het bij allebei deze albums om brom en ruis. Al betreft het conceptueel in beide gevallen een totaal verschillende brom en ruis.
Eliane Radigue (1932), geboren in Parijs, speelde als meisje reeds klassiek piano, trouwde jong met de collagekunstenaar Arman en vestigde zich met hem in Nice, waar het paar in een artistiek milieu verkeerde. Toen ze, later in de jaren vijftig een keer de ‘musique concrète van Pierre Schaeffer op de radio hoorde was dat niets minder dan een ‘ear opener’. In 1955 gaat ze bij Schaeffer in Parijs studeren,maar het duurt vanwege de opvoeding van haar kinderen tot de tweede helft van de jaren zestig voordat ze al haar aandacht op de elektronische muziek – dan nog louter tape-collages – kan richten. In 1968 en 1969 werkt ze als assistente van Pierre Henry in diens studio. Hij staat haar toe om daar ook aan haar eigen composities te werken.
Dat resulteert al snel in een verschil in opvatting tussen Radigue enerzijds en aan de andere kant Henry en nog meer Schaeffer. De 
beide gearriveerde componisten beschouwen elektronica en tapes als manieren om nieuwe klanken te creëren binnen de bestaande muzikale opvattingen. Eliane Radigue is daarentegen niet of nauwelijks in de hoekstenen van de muziekleer – melodie, ritme, harmonie en, meer recent, textuur – geïnteresseerd. Ze wil de klanken ook niet zozeer ‘beheersen’ maar zichzelf laten ontwikkelen zodat de luisteraar zich daarin kan laten onderdompelen. Ze is gefascineerd in fenomenen als ‘feedback’ en interferentie, die min of meer een eigen leven leiden.
‘Vice Versa, etc…’ (1970) is een schitterend voorbeeld van een werk uit deze periode. Het is gebaseerd op feedback, vastgelegd op magneetband – ‘tape’ dus. De tape kan op verschillende snelheden afgespeeld worden – taperecorders hadden verschillende snelheden – wat tot verschillende klanken leidde. De tape kon echter ook op verschillende snelheden achteruit afgespeeld worden. En interessant werd het als je op één bandrecorder de tape vooruit en op een andere bandrecorder in dezelfde ruimte de tape achteruit draait. En vervolgens ook de snelheden weer varieert.
Een cd kun je niet achteruit afspelen en heeft ook maar één snelheid. Daarom is ‘Vice Versa, etc…’ nu als dubbel-cd uitgebracht. Op de ene schijf de tape in drie verschillende snelheden vooruit en op de andere in drie verschillende snelheden achteruit. Zo kun je – je moet wel twee cd-spelers hebben, natuurlijk; maar een gettoblaster voldoet ook – tal van combinaties maken. Eigenlijk oneindig veel combinaties, want je zet beide cd-spelers handmatig nooit exact gelijk aan en daardoor is de interferentie van het geluid telkens weer anders.
Als je er tussen zit is het niets minder dan een regelrechte fysieke ervaring. Je voelt de klanken als het ware botsen, ook bij laag volume. Eliane Radigue spreekt zelf van een zee van klank waarin je als luisteraar drijft. Een intieme interactie met het geluid. Treffender kan de luisterervaring nauwelijks worden uitgedrukt.
Begin jaren zeventig krijgt Radigue een beurs om aan de Universty of New York te gaan studeren. Daar komt ze voor het eerst met 
de ARP 2500 (analoge) synthesizer in aanraking. Het zal vanaf dat moment het instrument blijven waarop ze haar muziek maakt. Overigens zonder het klavier te gebruiken – de witte en zwarte toetsen zijn wat haar betreft gerelateerd aan de traditionele muzikale wetten waar ze afstand van heeft genomen. Ze bedient alleen de filters en potmeters.
Toch zal het na haar tijd in New York nog een aantal jaren duren tot ze weer actief aan het componeren gaat. In Amerika komt de Française in contact met het Boeddhisme. Halverwege de jaren zeventig studeert ze drie jaar bij de in de Dordogne residerende goeroe Pao Rimpoche waarbij ze niet aan musiceren toekomt.
Pas in 1978 pakt ze haar werk als componiste weer op. ‘Triptych’, voor ARP 2500 synthesizer, is het eerste werk dat ze nadien schrijft. Ze laat zich daarbij inspireren door de vier elementen: water, lucht, vuur en aarde. Spirituele muziek, maar – laat daar geen misverstand over bestaan – mijlenver verwijderd van wat later als ‘new age’ bekend zou worden. Het ruim een uur klokkende ‘Triptych’ is ook geen ambiënt, hooguit een ‘drone’. Maar dan wel een bij vlagen snerpende en vreemde boventonen producerende drone. Een brom die, zo leert de ervaring, echter weldadig kan werken als je met andere dingen bezig bent.
Het stuk zal de opmaat blijken te zijn van een aantal composities waar Radigue in de jaren tachtig een bescheiden faam mee zal krijgen, zoals ‘Songs of Milarepa’ (1983) en ‘Jetsun Mila (1986).
De muziek van Eliane Radigie krijgt regelmatig het etiket ‘minimal’ opgeplakt. Dat is slechts gedeeltelijk juist. Archetypische minimalcomponisten als Steve Reich en Philip Glass hebben zichzelf juist aan allerlei muzikale wetten onderworpen en werken met repetitieve elementen, terwijl Radigue keer opkeer benadruk dat ze zuiver intuïtief te werk gaat en in haar muziek een voortdurende verdere ontwikkeling van de klank centraal staat.. Wat dat betreft is er meer affiniteit met bijvoorbeeld Tony Conrad, Charlemagne Palestine, Phil Niblock en zelfs Morton Feldman.
Hoe ver van de muzikale – en zelfs academisch muzikale – mainstream ook, blijkt het werk van Eliane Radigue iedere keer dat je er naar luistert belangrijker te worden. Dat alleen is genoeg rechtvaardiging voor de uitgave van deze cd’s.
Gehoord:
Vice Versa, etc… (Important Records / Bertus) 2cd
Triptich (Important Records / Bertus) cd
Links:
www.importantrecords.com/releases/imprec259_release_page.htm
www.importantrecords.com/releases/imprec260_release_page.htm
E-mail: peter@cut-up.com
